در ساختار موتورهای درونسوز، قطعات زیادی وجود دارند که هرکدام وظیفه مهمی را بر عهده دارند. یکی از این قطعات کلیدی، بوشها (Bushes or Sleeves) هستند. بوشها نقش حیاتی در کاهش اصطکاک، انتقال حرارت، افزایش طول عمر قطعات متحرک و حفظ یاتاقانبندی دقیق اجزا دارند. در این مقاله، با انواع بوشهای مورد استفاده در موتور، وظایف آنها، جنس، طراحی، و نکات مهم در نگهداری آشنا میشوید.
بوش موتور چیست؟
بوشها قطعات استوانهای یا استوانهای نازک هستند که در نقاطی از موتور که اصطکاک یا حرکت رفت و برگشتی وجود دارد، قرار داده میشوند. آنها مانند یک لایه محافظ یا یاتاقان ساده عمل میکنند که باعث کاهش تماس مستقیم بین دو فلز و جلوگیری از سایش زودهنگام میشوند.
به زبان ساده، بوش یک قطعه واسطهای بین اجزای متحرک موتور است تا:
- اصطکاک کاهش یابد
- گرما بهتر دفع شود
- سایش مستقیم فلزها رخ ندهد
- صدا و لرزش کاهش پیدا کند
- روانکاری بهتر انجام شود
انواع بوشها در موتور
بوشها بسته به محل کاربردشان در بخشهای مختلفی از موتور استفاده میشوند. در ادامه، مهمترین انواع بوشهای موتور را معرفی میکنیم:
۱. بوش سیلندر (Cylinder Liner)
تعریف:
بوش سیلندر یا آستر سیلندر یکی از پرکاربردترین و مهمترین بوشها در موتور است. این بوش در داخل بلوک سیلندر قرار میگیرد و سطح داخلی آن محلی است که پیستون در آن بالا و پایین میرود.
انواع بوش سیلندر:
الف) بوش خشک (Dry Liner):
این نوع بوش مستقیماً در داخل بلوک سیلندر نصب میشود و هیچگونه تماس مستقیمی با آب خنککننده ندارد. بیشتر در موتورهایی با فشار و دمای کمتر استفاده میشود.
ب) بوش تر (Wet Liner):
در این نوع، بوش مستقیماً با مایع خنککننده در تماس است. به دلیل تماس با آب، خنککنندگی بهتر و تبادل حرارتی سریعتر دارد. اما در مقابل، نیاز به آببندی دقیق دارد تا نشت نکند.
جنس بوش سیلندر:
- چدن آلیاژی مقاوم در برابر حرارت و سایش
- با سطح سختکاریشده یا کرومکاریشده
وظایف:
- کاهش سایش پیستون
- مقاومت در برابر دمای بالا
- هدایت حرارت به بلوک سیلندر
- ایجاد سطح دقیق و صاف برای حرکت پیستون
۲. بوش شاتون (Connecting Rod Bush)
این بوش در سر کوچک شاتون قرار دارد و محل اتصال پین پیستون به شاتون است. چون پین پیستون باید بهصورت روان و با حداقل اصطکاک بچرخد، استفاده از بوش در این نقطه ضروری است.
جنس:
- آلیاژ مس-برنز
- برنز-آلومینیوم با پوشش روغنگیر
وظایف:
- فراهمکردن حرکت آزادانه پین پیستون
- کاهش اصطکاک
- انتقال یکنواخت نیرو به شاتون
- جلوگیری از سایش شاتون
۳. بوش میللنگ (Crankshaft Bush or Main Bearing Bush)
در برخی موتورها، بهویژه دیزل یا موتورهای سنگین، از بوشهایی در تکیهگاههای میللنگ استفاده میشود. این بوشها به یاتاقانهای ثابت یا یاتاقانهای لغزشی معروفاند.
وظایف:
- کاهش اصطکاک میللنگ در محل چرخش
- جلوگیری از تماس مستقیم میللنگ با بلوک
- جذب فشارهای وارد شده از انفجار سوخت
۴. بوش سوپاپ (Valve Guide)
بوش سوپاپ در داخل سرسیلندر قرار دارد و راهنمای حرکت ساقه سوپاپ است. این بوشها باید بهگونهای باشند که هم اصطکاک را کم کنند و هم جلوی لق بودن بیش از حد سوپاپ را بگیرند.
جنس:
- چدن یا برنز مقاوم به حرارت
- در بعضی موتورها از فلزات آلیاژی خاص استفاده میشود
وظایف:
- هدایت دقیق سوپاپ بهصورت عمودی
- جلوگیری از نشت روغن به محفظه احتراق
- افزایش عمر سرسیلندر و سوپاپ
۵. بوش میل سوپاپ (Camshaft Bush)
این بوشها محل قرارگیری میلسوپاپ هستند و حرکت چرخشی میلسوپاپ در آنها صورت میگیرد. چون میلسوپاپ با زمانبندی دقیق کار میکند، لقی یا سایش بیش از حد در این بوشها منجر به اختلال در عملکرد موتور میشود.
ویژگیها:
- مقاوم در برابر سایش
- دارای خاصیت روانکاری داخلی
- ساختهشده از آلیاژهای آلومینیومی یا برنزی
۶. بوشهای کمکی (Auxiliary Bushes)
این بوشها در مکانیزمهای جانبی موتور مانند:
- پمپ روغن
- واترپمپ
- پولیها و تسمهها
- دینام و سیستم استارت
به کار میروند و نقش کاهش اصطکاک یا هدایت محوری دارند.
مزایای استفاده از بوش در موتور
- افزایش عمر مفید قطعات اصلی
- تسهیل در تعویض و تعمیر قطعات بدون تعویض کامل
- کاهش هزینه تعمیرات
- بهبود روانکاری
- کاهش مصرف انرژی و حرارت
- افزایش دقت عملکرد مکانیکی موتور
مشکلات رایج بوشها
با گذر زمان و در شرایط کاری سخت، بوشها ممکن است دچار آسیب شوند. از جمله این مشکلات:
- سایش بیش از حد
- شلشدن بوش در جای خود
- ایجاد خط و خراش روی سطح داخلی بوش
- خرابی ناشی از روغنکاری ضعیف
- شکستگی یا ترک در بوش (در بوشهای خشک یا فشاری)
علائم خرابی بوش موتور
- صدای غیرطبیعی از موتور (ضربه یا ساییدگی)
- افزایش مصرف روغن
- افت فشار روغن
- لرزش موتور
- کاهش توان خروجی
- دود آبی از اگزوز (در صورت خرابی بوش سوپاپ)
نکات مهم در تعمیر و نگهداری بوشها
- استفاده از ابزار دقیق هنگام نصب بوشها
- روغنکاری مناسب قبل از اولین روشن کردن موتور
- استفاده از بوشهای با کیفیت و استاندارد
- بررسی لقی مجاز هنگام نصب
- تعویض بوش همزمان با سایر اجزای مربوط (مثلاً بوش شاتون با پین پیستون)
.جمعبندی
بوشها یکی از اجزای مهم و پنهان در موتورهای درونسوز هستند که نقش کلیدی در کاهش اصطکاک، هدایت دقیق قطعات، و افزایش عمر موتور ایفا میکنند. آشنایی با انواع بوشها از جمله بوش سیلندر، بوش شاتون، بوش میلسوپاپ، بوش سوپاپ و بوشهای کمکی به تعمیرکاران و تیونرها کمک میکند تا در هنگام تعمیر یا بازسازی موتور، تصمیمات دقیقتری بگیرند.
انتخاب درست بوش و توجه به نصب اصولی آن، میتواند تفاوت بزرگی در عملکرد و عمر مفید موتور ایجاد کند.
برای مطالعه بیشتر درباره ساختار موتورهای درون سوزمیتوانید از سایر مقالات سایت ما و یا ویکی پدیا بازدید کنید
